İki veya daha fazla kelimenin yeni bir kavramı karşılamak üzere bir araya gelmesiyle oluşan yapılara birleşik kelime denir. Ancak birleşik kelimelerin tamamı bitişik yazılmaz. Bazıları anlam ve ses özelliklerine bağlı olarak ayrı yazılır.
Birleşik kelimelerin ayrı mı yoksa bitişik mi yazılacağını belirlerken şu özelliklere dikkat edilir:
- Kelimelerde ses düşmesi veya ses türemesi olup olmadığına,
- Kelimelerden birinin anlam değişikliğine uğrayıp uğramadığına,
- Birleşik yapının hangi kelimelerle kurulduğuna,
- Birleşik kelimenin zamanla kalıplaşıp kalıplaşmadığına bakılır.
Ayrı yazılan birleşik kelimelerle ilgili temel kurallar aşağıda açıklanmıştır.
Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller
Etmek, edilmek, eylemek, olmak ve olunmak yardımcı fiilleri, isimlerle birleşerek birleşik fiiller oluşturabilir.
Birleşme sırasında ilk kelimede herhangi bir ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişmesi meydana gelmiyorsa bu birleşik fiiller ayrı yazılır.
Örnekler:
- alt etmek
- arz etmek
- azat etmek
- dans etmek
- göç etmek
- ilan etmek
- kabul etmek
- kul olmak
- not etmek
- söz etmek
- terk etmek
- var olmak
- yok etmek
- yok olmak
Doğru: Teklifi kabul etmek için biraz düşünmek istedi.
Yanlış: Teklifi kabuletmek için biraz düşünmek istedi.
Doğru: Önemli gördüğü noktaları not etti.
Yanlış: Önemli gördüğü noktaları notetti.
Doğru: Eski evlerini terk etmek zorunda kaldılar.
Yanlış: Eski evlerini terketmek zorunda kaldılar.
Doğru: Bu sorunun kısa sürede yok olması beklenmiyor.
Yanlış: Bu sorunun kısa sürede yokolması beklenmiyor.
Ses Değişmesi Meydana Gelirse
Yardımcı fiille birleşen ilk kelimede ses düşmesi veya ses türemesi meydana gelirse birleşik fiil genellikle bitişik yazılır.
Örnekler:
- af + etmek → affetmek
- his + etmek → hissetmek
- ret + etmek → reddetmek
- zan + etmek → zannetmek
- kayıp + olmak → kaybolmak
- sabır + etmek → sabretmek
- emir + etmek → emretmek
Buradaki temel fark şudur:
- Ses değişmesi yoksa ayrı yazılır: kabul etmek
- Ses değişmesi varsa bitişik yazılır: affetmek
Anlam Değişikliğine Uğramayan Birleşik Kelimeler
Birleşme sırasında kelimelerden hiçbiri anlam değişikliğine uğramıyorsa birleşik kelime çoğunlukla ayrı yazılır.
Örneğin “köpek balığı” sözünde “balık” kelimesi gerçek anlamını korur. Burada sözü edilen canlı gerçekten bir balık türüdür. Bu nedenle kelimeler ayrı yazılır.
Aynı durum hayvan, bitki, eşya, yiyecek, organ, zaman ve bilim adlarıyla kurulan birçok birleşik kelimede görülür.
Hayvan Adlarıyla Kurulan Birleşik Kelimeler
Hayvan türlerinden birinin adıyla kurulan ve hayvanın gerçek türünü belirten birleşik kelimeler ayrı yazılır.
Balık Adları
- ada balığı
- ateş balığı
- dil balığı
- kedi balığı
- kılıç balığı
- köpek balığı
- ton balığı
- yılan balığı
- acı balık
- dikenli balık
Doğru: Akşam yemeğinde ton balığı salatası hazırladı.
Yanlış: Akşam yemeğinde tonbalığı salatası hazırladı.
Doğru:Köpek balığı, denizlerde yaşayan yırtıcı bir balıktır.
Yanlış:Köpekbalığı, denizlerde yaşayan yırtıcı bir balıktır.
Kuş Adları
- ardıç kuşu
- arı kuşu
- çalı kuşu
- deve kuşu
- muhabbet kuşu
- saka kuşu
- tarla kuşu
- yağmur kuşu
- alıcı kuş
Doğru: Evde bir muhabbet kuşu besliyor.
Yanlış: Evde bir muhabbetkuşu besliyor.
Böcek Adları
- ağustos böceği
- ateş böceği
- cırcır böceği
- hamam böceği
- ipek böceği
- uğur böceği
- sümüklü böcek
Doğru: Çocuk, yaprağın üzerindeki uğur böceğini dikkatle inceledi.
Yanlış: Çocuk, yaprağın üzerindeki uğurböceğini dikkatle inceledi.
Diğer Hayvan Adları
- at sineği
- meyve sineği
- sığır sineği
- su yılanı
- dağ keçisi
- Ankara keçisi
- tarla faresi
- dağ sıçanı
- yaban tavşanı
- kaya örümceği
- bal arısı
- deniz ördeği
- Ankara kedisi
- yer domuzu
Hayvanın türünü belirten ilk kelime ile hayvanın genel adı ayrı yazılır:
dağ keçisi, tarla faresi, bal arısı, yaban tavşanı
Bitki Adlarıyla Kurulan Birleşik Kelimeler
Bitki türlerinden birinin adıyla kurulan birleşik kelimeler de genellikle ayrı yazılır.
“Ot” Sözüyle Kurulanlar
- ayrık otu
- beşparmak otu
- çörek otu
- eğrelti otu
- kelebek otu
- ökse otu
- taşkıran otu
- yüksük otu
- acı ot
- sütlü ot
Doğru: Yemeklere az miktarda çörek otu ekledi.
Yanlış: Yemeklere az miktarda çörekotu ekledi.
“Çiçek” Sözüyle Kurulanlar
- ateş çiçeği
- çuha çiçeği
- ipek çiçeği
- küpe çiçeği
- lavanta çiçeği
- mum çiçeği
- yayla çiçeği
- yıldız çiçeği
- ölmez çiçek
Doğru: Bahçeye birkaç lavanta çiçeği dikildi.
Yanlış: Bahçeye birkaç lavantaçiçeği dikildi.
“Ağaç” Sözüyle Kurulanlar
- avize ağacı
- kâğıt ağacı
- mantar ağacı
- pelesenk ağacı
- tespih ağacı
Diğer Bitki Adları
- yer elması
- deve dikeni
- kuş üzümü
- çakal armudu
- at kestanesi
- can eriği
- yer mantarı
- şeker kamışı
- dağ nanesi
- Japon gülü
- Antep fıstığı
- çam fıstığı
- soya fasulyesi
- Afrika menekşesi
- Hint inciri
- armut kurusu
- kayısı kurusu
- şeker pancarı
- yaban pancarı
Doğru: Kahvaltıda Antep fıstığı ve kuru meyve yedi.
Yanlış: Kahvaltıda Antepfıstığı ve kuru meyve yedi.
“Kuru” Sözüyle Kurulan Bitki ve Yiyecek Adları
“Kuru” kelimesi gerçek anlamını koruyorsa ayrı yazılır:
- kuru fasulye
- kuru incir
- kuru soğan
- kuru üzüm
Doğru: Akşam yemeğinde kuru fasulye vardı.
Yanlış: Akşam yemeğinde kurufasulye vardı.
Bitki Adlarındaki İstisnalar
Bazı kelimeler bitişik yazılır. Bunun nedeni anlam değişmesi, ses düşmesi veya yazımın zamanla kalıplaşmış olmasıdır.
- baklaçiçeği: Bir renk adı
- narçiçeği: Bir renk adı
- suçiçeği: Bir hastalık
- ağızotu: Barut
- sıçanotu: Arsenik
- çöreotu: Ses düşmesine uğramıştır.
- semizotu: Yazımı kalıplaşmıştır.
- dereotu: Yazımı kalıplaşmıştır.
“Su çiçeği” yazıldığında bir çiçek türü anlaşılabilir. Hastalığın adı olan suçiçeği ise bitişik yazılır.
Nesne, Eşya ve Alet Adlarıyla Kurulan Birleşik Kelimeler
Nesne, eşya veya alet adlarından biriyle kurulan ve kelimelerin gerçek anlamlarını koruduğu birleşik kelimeler ayrı yazılır.
“Taş” Sözüyle Kurulanlar
- alçı taşı
- bileği taşı
- çakmak taşı
- kireç taşı
- lüle taşı
- Oltu taşı
- sünger taşı
- yılan taşı
- dikili taş
- damla taş
Doğru: Tesbih, siyah Oltu taşından yapılmıştı.
Yanlış: Tesbih, siyah Oltutaşından yapılmıştı.
Diğer Nesne ve Eşya Adları
- Arap sabunu
- el sabunu
- kahve değirmeni
- yel değirmeni
- kahve dolabı
- su dolabı
- müzik odası
- oturma odası
- duvar saati
- kol saati
- masa takvimi
- yemek masası
- itfaiye aracı
- kurtarma aracı
- masa örtüsü
- yatak örtüsü
- el kitabı
- okuma kitabı
Doğru: Babasına yeni bir kol saati aldı.
Yanlış: Babasına yeni bir kolsaati aldı.
Doğru: Masanın üzerine temiz bir masa örtüsü serildi.
Yanlış: Masanın üzerine temiz bir masaörtüsü serildi.
Sıfat-Fiille Kurulan Eşya ve Alet Adları
- çekme demir
- çekme kat
- dolma kalem
- dönme dolap
- kesme kaya
- toplu iğne
- vurmalı çalgılar
- yapma çiçek
Doğru: Notlarını mavi bir dolma kalemle yazdı.
Yanlış: Notlarını mavi bir dolmakalemle yazdı.
“Ruh” Sözüyle Kurulanlar
- afyon ruhu
- katran ruhu
- nane ruhu
- tuz ruhu
Bu yapılarda “ruh” kelimesi ayrı yazılır:
Doğru: Temizlik sırasında tuz ruhu kullanırken dikkat edilmelidir.
Yanlış: Temizlik sırasında tuzruhu kullanırken dikkat edilmelidir.
Yol ve Ulaşımla İlgili Birleşik Kelimeler
Yol ve ulaşım kavramlarıyla kurulan birçok birleşik kelime ayrı yazılır:
- Arnavut kaldırımı
- çevre yolu
- deniz yolu
- hava yolu
- kara yolu
- keçi yolu
- köprü yol
Doğru: Şehir merkezine yeni bir çevre yolu yapıldı.
Yanlış: Şehir merkezine yeni bir çevreyolu yapıldı.
Doğru: Yolculukta hava yolunu tercih etti.
Yanlış: Yolculukta havayolunu tercih etti.
Kuruluş adlarında ise kuruluşun resmî yazımı esas alınır:
Türk Hava Yolları
Durum, Olgu ve Olay Bildiren Birleşik Kelimeler
Bir durum, olay veya olguyu anlatan birçok birleşik kelime ayrı yazılır:
- açık oturum
- açık öğretim
- ana dili
- Ay tutulması
- baş ağrısı
- baş belası
- baş dönmesi
- çıkış yolu
- çözüm yolu
- dil birliği
- din birliği
- güç birliği
- iş birliği
- iş bölümü
- madde başı
- ses uyumu
- yer çekimi
Doğru: Kurumlar arasında iş birliği yapılacak.
Yanlış: Kurumlar arasında işbirliği yapılacak.
Doğru: Şiddetli bir baş ağrısı hissetti.
Yanlış: Şiddetli bir başağrısı hissetti.
Doğru: Dünya üzerinde yer çekimi vardır.
Yanlış: Dünya üzerinde yerçekimi vardır.
Özellikle iş birliği, iş bölümü, ana dili, baş ağrısı ve yer çekimi ifadeleri sıkça yanlış biçimde bitişik yazılır.
“Bilim” ve “Bilgi” Sözleriyle Kurulan Birleşik Kelimeler
Bir bilim veya bilgi alanını gösteren ifadelerde “bilim” ve “bilgi” kelimeleri ayrı yazılır.
“Bilim” Sözüyle Kurulanlar
- anlam bilimi
- dil bilimi
- edebiyat bilimi
- gök bilimi
- halk bilimi
- ruh bilimi
- toplum bilimi
- toprak bilimi
- yer bilimi
Doğru:Dil bilimi, dillerin yapısını inceler.
Yanlış:Dilbilimi, dillerin yapısını inceler.
“Bilgi” Sözüyle Kurulanlar
- dil bilgisi
- halk bilgisi
- ses bilgisi
- şekil bilgisi
Doğru: Türkçe dersinde dil bilgisi konusu işlendi.
Yanlış: Türkçe dersinde dilbilgisi konusu işlendi.
“Dil bilimi” ile “dil bilgisi” aynı kavram değildir:
- Dil bilimi, dili bilimsel olarak inceleyen alandır.
- Dil bilgisi, bir dilin ses, biçim ve cümle kurallarını ele alır.
“Yuvar” ve “Küre” Sözleriyle Kurulan Birleşik Kelimeler
“Yuvar” ve “küre” kelimeleriyle oluşturulan terimler ayrı yazılır.
“Yuvar” Sözüyle Kurulanlar
- göz yuvarı
- hava yuvarı
- ısı yuvarı
- ışık yuvarı
- renk yuvarı
- yer yuvarı
“Küre” Sözüyle Kurulanlar
- hava küre
- ışık küre
- su küre
- taş küre
- yarı küre
- yarım küre
Doğru: Türkiye, Kuzey Yarım Küre‘de bulunur.
Yanlış: Türkiye, Kuzey Yarımküre‘de bulunur.
Yiyecek ve İçecek Adlarıyla Kurulan Birleşik Kelimeler
Yiyecek ve içecek adlarından biriyle kurulan birleşik kelimeler çoğunlukla ayrı yazılır.
Yemek ve Tatlı Adları
- bohça böreği
- talaş böreği
- tulum peyniri
- beyaz peynir
- Adana kebabı
- tas kebabı
- İnegöl köftesi
- İzmir köftesi
- ezogelin çorbası
- yoğurt çorbası
- irmik helvası
- Kemalpaşa tatlısı
- yoğurt tatlısı
- kestane şekeri
- badem şekeri
Doğru: Kahvaltıda beyaz peynir ve zeytin yedi.
Yanlış: Kahvaltıda beyazpeynir ve zeytin yedi.
Doğru: Akşam yemeğinde Adana kebabı sipariş etti.
Yanlış: Akşam yemeğinde Adanakebabı sipariş etti.
Diğer Yiyecek ve İçecek Adları
- badem yağı
- kuyruk yağı
- arpa suyu
- maden suyu
- balık yumurtası
- burgu makarna
- yüksük makarna
- kakaolu kek
- üzümlü kek
- çiğ köfte
- içli köfte
- dolma biber
- sivri biber
- esmer şeker
- kesme şeker
- süzme yoğurt
- kuru yemiş
Doğru: Misafirlere maden suyu ikram edildi.
Yanlış: Misafirlere madensuyu ikram edildi.
Doğru: Tatlı için kakaolu kek hazırladı.
Yanlış: Tatlı için kakaolukek hazırladı.
Kuru yemiş de ayrı yazılır:
Doğru: Akşam bir miktar kuru yemiş yedi.
Yanlış: Akşam bir miktar kuruyemiş yedi.
Gök Cisimlerinin Adları
Gök cisimlerini bildiren bazı birleşik kelimeler ayrı yazılır:
- Çoban Yıldızı
- Kervan Yıldızı
- Kutup Yıldızı
- kuyruklu yıldız
- gök taşı
- hava taşı
- meteor taşı
Doğru: Gece gökyüzünde bir kuyruklu yıldız görüldü.
Yanlış: Gece gökyüzünde bir kuyrukluyıldız görüldü.
Özel bir gök cisminin adı olan Kutup Yıldızı gibi adların kelimeleri büyük harfle başlar. Genel tür bildiren “kuyruklu yıldız” ise küçük harfle yazılır.
Organ Adlarıyla Kurulan Birleşik Kelimeler
Organ veya organ yerine kullanılan kelimelerle kurulan birleşik yapılar ayrı yazılır:
- patlak göz
- süzgün göz
- aşık kemiği
- elmacık kemiği
- serçe parmak
- şehadet parmağı
- yüzük parmağı
- azı dişi
- köpek dişi
- süt dişi
- kuyruk sokumu
- safra kesesi
- çatma kaş
- takma diş
- takma kirpik
- takma kol
- kepçe kulak
Doğru: Parmağındaki yüzüğü yüzük parmağına taktı.
Yanlış: Parmağındaki yüzüğü yüzükparmağına taktı.
Doğru: Çocuğun ilk süt dişi çıktı.
Yanlış: Çocuğun ilk sütdişi çıktı.
İnsan Niteliklerini Anlatan Benzetmeler
Bitki, hayvan veya nesne adları kullanılarak insanın bir özelliğini anlatan benzetmeler ayrı yazılır:
- çetin ceviz
- çöpsüz üzüm
- eski kurt
- sarı çıyan
- sağmal inek
- eski toprak
- eski tüfek
- kara maşa
- sapsız balta
- demir yumruk
- kuru kemik
Bu sözler gerçek anlamlarının dışında, bir kişinin özelliğini anlatmak için kullanılır. Buna rağmen yazımları ayrı kalır.
Örnek: Yeni müdürün oldukça çetin ceviz olduğu söyleniyor.
Örnek: O, bu meslekte yetişmiş bir eski kurttur.
Zamanla İlgili Birleşik Kelimeler
Zaman bildiren bazı birleşik kelimeler ayrı yazılır:
- bağ bozumu
- gece yarısı
- gün ortası
- hafta başı
- hafta sonu
Doğru: Seni hafta sonu arayacağım.
Yanlış: Seni haftasonu arayacağım.
Doğru: Telefon gece yarısı çaldı.
Yanlış: Telefon geceyarısı çaldı.
Sıfat-Fiil Ekleriyle Kurulan Birleşik Kelimeler
-r, -ar, -er, -maz, -mez, -an ve -en sıfat-fiil ekleriyle oluşturulan sıfat tamlaması yapısındaki birleşik kelimeler ayrı yazılır.
“-r, -ar, -er” Ekleriyle Kurulanlar
- bakar kör
- çalar saat
- çıkar yol
- döner sermaye
- güler yüz
- koşar adım
- yazar kasa
- yeter sayı
Doğru: Mağazaya yeni bir yazar kasa alındı.
Yanlış: Mağazaya yeni bir yazarkasa alındı.
Doğru: Toplantı için gerekli yeter sayı sağlandı.
Yanlış: Toplantı için gerekli yetersayı sağlandı.
“-maz, -mez” Ekleriyle Kurulanlar
- çıkmaz sokak
- geçmez akçe
- görünmez kaza
- ölmez çiçek
- tükenmez kalem
Doğru: Araç yanlışlıkla çıkmaz sokağa girdi.
Yanlış: Araç yanlışlıkla çıkmazsokağa girdi.
Doğru: Öğrenci mavi bir tükenmez kalem kullandı.
Yanlış: Öğrenci mavi bir tükenmezkalem kullandı.
“-an, -en” Ekleriyle Kurulanlar
- akan yıldız
- doyuran buhar
- uçan daire
Bu yapılarda sıfat-fiil görevindeki ilk kelime, ikinci kelimeyi nitelediği için ayrı yazılır.
Renk Adlarının Yazılışı
Bir nesne veya maddenin adıyla oluşturulan renk adları ayrı yazılır.
“Renk” Sözüyle Kurulanlar
- bal rengi
- duman rengi
- gümüş rengi
- portakal rengi
- saman rengi
Doğru: Duvarlar saman rengine boyandı.
Yanlış: Duvarlar samanrengine boyandı.
Renk Adıyla Kurulan Tamlamalar
- ateş kırmızısı
- boncuk mavisi
- çivit mavisi
- gece mavisi
- limon sarısı
- safra yeşili
- süt kırı
Doğru: Elbisenin gece mavisi rengini tercih etti.
Yanlış: Elbisenin gecemavisi rengini tercih etti.
Renk Tonlarını Belirten Kelimeler
Bir rengin açık, koyu veya kirli tonunu belirtmek için kullanılan sıfatlar renk adından ayrı yazılır:
- açık mavi
- açık yeşil
- koyu mavi
- koyu yeşil
- kirli sarı
- kara sarı
Doğru: Odayı açık mavi renge boyadılar.
Yanlış: Odayı açıkmavi renge boyadılar.
Doğru: Üzerinde koyu yeşil bir ceket vardı.
Yanlış: Üzerinde koyuyeşil bir ceket vardı.
Yer Adlarında Yön Bildiren Kelimeler
Yer adlarında kullanılan yön ve konum bildiren kelimeler kendilerinden sonra gelen adlardan ayrı yazılır:
- Batı Trakya
- Doğu Anadolu
- Güney Kutbu
- Kuzey Amerika
- Güneydoğu Anadolu
- Aşağı Ayrancı
- Yukarı Ayrancı
- Orta Anadolu
- Orta Asya
- Orta Doğu
- İç Anadolu
- Yakın Doğu
- Uzak Doğu
Bu ifadeler özel yer adı olduğu için kelimelerin ilk harfleri büyük yazılır.
Doğru: Malatya, Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer alır.
Yanlış: Malatya, Doğuanadolu Bölgesi’nde yer alır.
Doğru: Türkiye’nin Orta Doğu ile güçlü ilişkileri bulunmaktadır.
Yanlış: Türkiye’nin Ortadoğu ile güçlü ilişkileri bulunmaktadır.
Kişi Adlarıyla Kurulan Yer ve Kuruluş Adları
Kişi adlarıyla oluşturulan mahalle, bulvar, cadde, sokak, okul, fakülte ve üniversite adlarında kişi adları ayrı yazılır.
Örnekler:
- Yunus Emre Mahallesi
- Gazi Mustafa Kemal Bulvarı
- Ziya Gökalp Bulvarı
- Nene Hatun Caddesi
- Fevzi Çakmak Sokağı
- Cemal Nadir Sokağı
- Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi
- Sütçü İmam Üniversitesi
Doğru:Yunus Emre Mahallesi‘nde yeni bir park açıldı.
Yanlış:Yunusemre Mahallesi‘nde yeni bir park açıldı.
Ancak yazımı kalıplaşmış bazı yer adlarında unvan veya sıfat son kelimeye bitişebilir:
Koca Mustafapaşa
Bu tür kalıplaşmış özel adların sözlükte ve resmî kayıtlarda kullanılan biçimleri esas alınmalıdır.
“Dış”, “İç” ve “Sıra” Sözleriyle Kurulan Birleşik Kelimeler
“Dış”, “iç” ve “sıra” kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır.
“Dış” Sözüyle Kurulanlar
- ahlak dışı
- çağ dışı
- din dışı
- kanun dışı
- olağan dışı
- yasa dışı
Doğru: Bu uygulamanın yasa dışı olduğu açıklandı.
Yanlış: Bu uygulamanın yasadışı olduğu açıklandı.
“İç” Sözüyle Kurulanlar
- ceviz içi
- hafta içi
- yurt içi
Doğru: Siparişler yurt içi adreslere gönderiliyor.
Yanlış: Siparişler yurtiçi adreslere gönderiliyor.
Doğru:Hafta içi her gün çalışıyor.
Yanlış:Haftaiçi her gün çalışıyor.
“Sıra” Sözüyle Kurulanlar
- aklı sıra
- ardı sıra
- peşi sıra
- yanı sıra
Doğru: Beni aklı sıra kandırmaya çalıştı.
Yanlış: Beni aklısıra kandırmaya çalıştı.
Doğru: Yeni ürünlerin yanı sıra bazı hizmetler de tanıtıldı.
Yanlış: Yeni ürünlerin yanısıra bazı hizmetler de tanıtıldı.
Somut Yer Bildiren “Alt” ve “Üst” Kelimeleri
“Alt” ve “üst” kelimeleri somut olarak bir yer veya bölgeyi gösteriyorsa ayrı yazılır:
- deri altı
- su altı
- toprak altı
- yer altı
- böbrek üstü bezi
- tepe üstü
Doğru: Araştırmacılar su altı görüntülerini inceledi.
Yanlış: Araştırmacılar sualtı görüntülerini inceledi.
Doğru: İlaç deri altına uygulandı.
Yanlış: İlaç derialtına uygulandı.
Burada “alt” ve “üst” kelimeleri gerçek bir konumu gösterir. Ancak anlamı kalıplaşmış bazı kelimeler bitişik yazılabilir:
- bilinçaltı
- akşamüstü
- olağanüstü
Bu nedenle kelimenin somut bir yer mi yoksa kalıplaşmış farklı bir kavram mı anlattığına dikkat edilmelidir.
Belirli Kelimelerin Başa Getirilmesiyle Kurulan Terimler
Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok ve çift kelimelerinin başa getirilmesiyle oluşturulan birçok terim ayrı yazılır.
“Alt” ve “Üst” ile Kurulanlar
- alt kurul
- alt yazı
- üst kat
- üst küme
Doğru: Filmi Türkçe alt yazıyla izledi.
Yanlış: Filmi Türkçe altyazıyla izledi.
“Ana” ile Kurulanlar
- ana bilim dalı
- ana dili
Doğru: Türkçe onun ana dilidir.
Yanlış: Türkçe onun anadilidir.
“Ön” ve “Art” ile Kurulanlar
- ön söz
- ön yargı
- art damak
- art niyet
Doğru: Kitabın ön sözünü yazar hazırladı.
Yanlış: Kitabın önsözünü yazar hazırladı.
Doğru: İnsanlara ön yargıyla yaklaşmamalıyız.
Yanlış: İnsanlara önyargıyla yaklaşmamalıyız.
“Arka” ve “Yan” ile Kurulanlar
- arka plan
- arka teker
- yan cümle
- yan etki
Doğru: İlacın bazı yan etkileri olabilir.
Yanlış: İlacın bazı yanetkileri olabilir.
Doğru: Görselin arka planı değiştirildi.
Yanlış: Görselin arkaplanı değiştirildi.
“Karşı”, “İç” ve “Dış” ile Kurulanlar
- karşı görüş
- karşı oy
- iç savaş
- iç tüzük
- dış borç
- dış hat
Doğru: Teklife karşı bir karşı görüş sunuldu.
Doğru: Uçuşlar dış hatlar terminalinden yapılacak.
“Orta”, “Büyük” ve “Küçük” ile Kurulanlar
- orta kulak
- orta oyunu
- büyük dalga
- büyük defter
- küçük harf
- küçük parmak
Doğru: Cümleye küçük harfle başlanmaz.
Yanlış: Cümleye küçükharfle başlanmaz.
“Sağ”, “Sol” ve “Peşin” ile Kurulanlar
- sağ açık
- sağ bek
- sol açık
- sol bek
- peşin fikir
- peşin hüküm
Doğru: Olay hakkında peşin hüküm vermemek gerekir.
Yanlış: Olay hakkında peşinhüküm vermemek gerekir.
Sayı ve Miktar Bildiren Kelimelerle Kurulanlar
- bir gözeli
- bir hücreli
- iki anlamlı
- iki eşeyli
- tek eşli
- tek hücreli
- çok düzlemli
- çok hücreli
- çift ayaklılar
- çift kanatlılar
Doğru: Bakterilerin büyük bölümü tek hücreli canlılardır.
Yanlış: Bakterilerin büyük bölümü tekhücreli canlılardır.
Doğru: Bu kelime iki anlamlı olarak kullanılabilir.
Yanlış: Bu kelime ikianlamlı olarak kullanılabilir.
Ayrı Yazılan Birleşik Kelimelerde Temel Ölçütler
Ayrı yazılan birleşik kelimeleri öğrenirken bütün örnekleri ezberlemek yerine temel kuralları bilmek daha yararlıdır.
Ses Değişmesi Yoksa Yardımcı Fiil Ayrı Yazılır
- kabul etmek
- ilan etmek
- terk etmek
- yok olmak
Ses değişmesi meydana gelirse kelime bitişik yazılabilir:
- affetmek
- hissetmek
- reddetmek
- kaybolmak
Kelimeler Gerçek Anlamlarını Koruyorsa Ayrı Yazılır
- köpek balığı
- lavanta çiçeği
- duvar saati
- maden suyu
- hafta sonu
- baş ağrısı
Renk Tonları Ayrı Yazılır
- açık mavi
- koyu yeşil
- kirli sarı
Yön Bildiren Yer Adları Ayrı Yazılır
- Doğu Anadolu
- Kuzey Amerika
- Orta Asya
- Uzak Doğu
“Dış”, “İç” ve “Sıra” ile Kurulanlar Ayrı Yazılır
- yasa dışı
- hafta içi
- yurt içi
- yanı sıra
Birçok Terimde İlk Kelime Ayrı Yazılır
- ön söz
- ön yargı
- arka plan
- yan etki
- ana dili
- alt yazı
- tek hücreli
- çok anlamlı
Ayrı yazılan birleşik kelimelerde en sık yapılan yanlış, kelimelerin günlük kullanımda tek bir kavramı karşılaması nedeniyle bitişik yazılmasıdır. Ancak bir ifadenin tek bir kavramı karşılaması, onun mutlaka bitişik yazılacağı anlamına gelmez.
İş birliği, hafta sonu, ön söz, arka plan, yan etki, kuru yemiş, maden suyu, köpek balığı ve yer çekimi gibi kelimeler tek bir kavramı ifade etseler de ayrı yazılır.