Büyük Ünlü Uyumu Nedir?

Türkçede bir kelimenin içindeki ünlülerin kalınlık ve incelik bakımından birbirine uyum sağlamasına büyük ünlü uyumu denir. Bu kurala göre bir kelimenin ilk hecesinde kalın bir ünlü bulunuyorsa sonraki hecelerdeki ünlüler de genellikle kalın; ilk hecede ince bir ünlü bulunuyorsa sonraki hecelerdeki ünlüler de genellikle ince olur.

Kalın ünlüler: a, ı, o, u
İnce ünlüler: e, i, ö, ü

Büyük ünlü uyumunun temel mantığı oldukça basittir: Bir kelimenin ünlüleri ya kalın ya da ince olmalıdır. Kelimede hem kalın hem de ince ünlüler bulunuyorsa kelime büyük ünlü uyumuna uymaz.

Büyük Ünlü Uyumunun Temel Kuralı

Bir kelimenin ilk ünlüsü kalınsa kelimenin diğer ünlüleri de kalın olur. İlk ünlü inceyse diğer ünlüler de ince olur.

Kalın ünlülü örnek: çocuk → o, u
İnce ünlülü örnek: gözlük → ö, ü

Kalın Ünlülerden Oluşan Kelimeler

Bir kelimenin içindeki ünlülerin tamamı a, ı, o, u harflerinden oluşuyorsa kelime büyük ünlü uyumuna uyar.

Örnek Kelimelerin İncelenmesi

Adım: a, ı
Çocuk: o, u
Kırlangıç: ı, a, ı
Boyunduruk: o, u, u, u

Bu kelimelerde bulunan ünlülerin tamamı kalındır. Bu nedenle kelimeler büyük ünlü uyumuna uyar.

İnce Ünlülerden Oluşan Kelimeler

Bir kelimenin içindeki ünlülerin tamamı e, i, ö, ü harflerinden oluşuyorsa kelime büyük ünlü uyumuna uyar.

Örnek Kelimelerin İncelenmesi

Beşik: e, i
Gelincik: e, i, i
Gözlük: ö, ü
Öğretmen: ö, e, e

Bu kelimelerde bulunan ünlülerin tamamı incedir. Bu nedenle kelimeler büyük ünlü uyumuna uyar.

Büyük Ünlü Uyumu Nasıl Bulunur?

Bir kelimenin büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını bulmak için önce kelimedeki ünlü harfler belirlenir. Daha sonra bu ünlülerin kalın mı yoksa ince mi olduğuna bakılır.

Çocuklar kelimesindeki “o, u, a” ünlülerinin tamamı kalındır.
Güzellik kelimesindeki “ü, e, i” ünlülerinin tamamı incedir.
Kalem kelimesinde ise kalın “a” ve ince “e” birlikte bulunur.

Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Türkçe Kelimeler

Büyük ünlü uyumu Türkçenin temel ses kurallarından biridir. Ancak Türkçe kökenli olduğu hâlde bu kurala uymayan bazı kelimeler de vardır. Bu kelimeler istisna kabul edilir.

Elma: e, a
Kardeş: a, e
Şişman: i, a

Bu kelimelerde hem kalın hem de ince ünlüler bulunduğu için büyük ünlü uyumuna uymazlar. Ancak kelimelerin yazılışları doğrudur.

Alıntı Kelimelerde Büyük Ünlü Uyumu

Başka dillerden Türkçeye geçen kelimelere alıntı kelime denir. Alıntı kelimeler Türkçenin kendi ses yapısı içinde oluşmadığı için bu kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Gazete: a, e, e
Limon: i, o
Tiyatro: i, a, o

Bu kelimelerde kalın ve ince ünlüler birlikte bulunur. Buna rağmen yazımları doğrudur. Çünkü alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Birleşik Kelimelerde Büyük Ünlü Uyumu

İki veya daha fazla kelimenin birleşmesiyle oluşan bitişik kelimelerde de büyük ünlü uyumu aranmaz. Birleşen kelimelerin biri kalın, diğeri ince ünlüler içerebilir.

Bilgisayar: i, i, a, a
Hanımeli: a, ı, e, i
Gecekondu: e, e, o, u

Bu kelimelerde kalın ve ince ünlüler bir arada bulunabilir. Ancak kelimeler birleşik olduğu için büyük ünlü uyumu aranmaz.

Eklerde Büyük Ünlü Uyumu

Türkçedeki eklerin büyük bir bölümü kelimenin son ünlüsüne göre kalın veya ince biçim alır.

Kelimenin son ünlüsü kalınsa ekin kalın biçimi, inceyse ekin ince biçimi kullanılır.

Kalın ünlülü kullanım: araba-lar, çocuk-lar, kapı-lar
İnce ünlülü kullanım: ev-ler, çiçek-ler, gözlük-ler

Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Ekler

Bazı ekler kelimenin ünlülerine göre değişmez ve büyük ünlü uyumuna uymaz.

“-gil” Ekinin Kullanımı

“-gil” eki aile, topluluk veya benzer türleri belirtir. Kelimenin ünlülerine göre değişmez.

Doğru: dayımgil, teyzemgil, baklagiller
Yanlış: dayımgıl, baklagıllar

“-ken” Ekinin Kullanımı

“-ken” eki bir işin hangi sırada veya durumda gerçekleştiğini bildirir. Kalın ünlülü kelimelerden sonra da “-ken” biçimini korur.

Doğru: çalışırken, bakarken, okurken, çocukken
Yanlış: çalışırkan, bakarkan

“-leyin” Ekinin Kullanımı

“-leyin” eki genellikle zaman bildiren kelimelerle kullanılır.

Doğru: sabahleyin, akşamleyin
Yanlış: sabahlayın, akşamlayın

“-mtırak” Ekinin Kullanımı

“-mtırak” eki bir rengin, tadın veya özelliğin tam değil, ona yakın olduğunu anlatır.

Örnekler: ekşimtırak, mavimtırak, yeşilimtırak, acımtırak

“-yor” Ekinin Kullanımı

Şimdiki zaman eki olan “-yor” büyük ünlü uyumuna uymaz. Ekin içindeki “o” ünlüsü değişmez.

Doğru: geliyor, bakıyor, okuyor, yürüyor
Yanlış: geliyör, okuyur, yürüyür

“-ki” Aitlik Ekinin Kullanımı

Aitlik bildiren “-ki” eki büyük ünlü uyumuna uymaz ve genellikle aynı biçimde kullanılır.

Doğru: akşamki, duvardaki, onunki, yarınki, yoldaki
Yanlış: akşamkı, duvardakı, yarınkı

“-daş” ve “-taş” Ekinin Kullanımı

Ortaklık ve birliktelik anlamı veren “-daş” eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz.

Doğru: meslektaş
Yanlış: meslekteş

“Meslek” kelimesinin son ünlüsü ince olmasına rağmen kelime meslektaş biçiminde yazılır.

Uyuma Uymayan Kelimelere Ek Getirilmesi

Bir kelime büyük ünlü uyumuna uymasa bile alacağı ek genellikle kelimenin son ünlüsüne göre belirlenir.

Adalet kelimesinin son ünlüsü “e” olduğu için “adaletli” biçiminde ince ünlülü ek alır.
Şişman kelimesinin son ünlüsü “a” olduğu için “şişmanlık” biçiminde kalın ünlülü ek alır.

İnce Ünlülü Ek Alan Bazı Alıntı Kelimeler

Bazı alıntı kelimelerin son ünlüsü kalın olmasına rağmen son ünsüzleri ince söylenir. Bu nedenle bu kelimeler ince ünlülü ekler alabilir.

Doğru: kabulü, kontrolü, saati, santraller
Yanlış: kabulu, kontrolu, saatı, santrallar

Büyük Ünlü Uyumu ile Küçük Ünlü Uyumu Arasındaki Fark

Büyük ünlü uyumu, ünlülerin kalınlık ve incelik özellikleriyle ilgilidir. Küçük ünlü uyumu ise ünlülerin düzlük, yuvarlaklık, genişlik ve darlık özelliklerine dayanır.

Bu nedenle büyük ünlü uyumu ile küçük ünlü uyumu birbirinden farklı iki ses kuralıdır.

Büyük Ünlü Uyumuyla İlgili Temel Bilgiler

Bir kelimenin büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını belirlemek için kelimedeki ünlüler bulunur. Ünlülerin tamamı kalın veya tamamı inceyse kelime genellikle büyük ünlü uyumuna uyar. Ancak alıntı kelimeler, birleşik kelimeler, bazı ekler ve Türkçe kökenli bazı istisnalar bu kuralın dışında kalabilir.