Bağlaç Olan da, de’nin Yazılışı

Bağlaç olan da ve de, cümlede genellikle “dahi, bile” anlamı verir. Kendinden önceki kelimeye yeni bir anlam katar ancak kelimenin bir parçası değildir. Bu nedenle her zaman ayrı yazılır.

Örnekler:

• Kızı da geldi, gelini de.
• Durumu oğluna da bildirdi.
• Sen de mi geliyorsun?
• Bu iş güç de olsa tamamlanacak.
• Konuşur da konuşur.
• Ben de aynı kitabı okudum.
• Çantayı da yanına al.
• Ahmet de toplantıya katıldı.

Bu cümlelerdeki da ve de kelimeleri çıkarıldığında cümlenin temel yapısı bozulmaz. Yalnızca cümlenin anlamındaki ek vurgu ortadan kalkar.

Bağlaçlı cümle:

Ali de bizimle geldi.

Bağlaç çıkarıldığında:

Ali bizimle geldi.

Cümle hâlâ anlamlı olduğuna göre buradaki de, bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır.

Bağlaç Olan “da, de” Nasıl Belirlenir?

Bir cümledeki “da” veya “de”nin bağlaç olup olmadığını anlamanın en kolay yolu, yerine “dahi” veya “bile” kelimesini getirmektir.

Cümlenin anlamı bozulmuyorsa kullanılan kelime bağlaçtır.

Örnek:

Ayşe de bizimle gelecek.

Bu cümledeki “de” yerine “dahi” veya “bile” getirilebilir:

Ayşe dahi bizimle gelecek.
Ayşe bile bizimle gelecek.

Bu nedenle cümledeki de, bağlaçtır ve ayrı yazılır.

Başka bir örneğe bakalım:

Kitabı da masaya bıraktı.

Bu cümlede “da” yerine “bile” getirilebilir:

Kitabı bile masaya bıraktı.

Buradaki da da bağlaçtır.

Bağlaç Olan “da, de” Büyük Ünlü Uyumuna Uyar

Bağlaç olan “da” ve “de”, kendisinden önce gelen kelimenin son ünlüsüne göre yazılır.

Kalın ünlülerden sonra da, ince ünlülerden sonra de kullanılır.

“da” Kullanılan Örnekler

Son ünlüsü a, ı, o, u olan kelimelerden sonra genellikle “da” gelir:

• Okan da geldi.
• Kitabı da okudu.
• Okul da bugün tatilmiş.
• Burcu da bizi aradı.
• Çocuklar da bahçeye çıktı.
• Soruyu da doğru cevapladı.

“de” Kullanılan Örnekler

Son ünlüsü e, i, ö, ü olan kelimelerden sonra genellikle “de” gelir:

• Ece de geldi.
• Sen de haklısın.
• Gönül de bizimle geliyor.
• Ürün de oldukça kaliteli.
• Öğretmen de sınıfa girdi.
• Kardeşim de sınava katılacak.

Bağlaç ayrı yazılsa bile kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre da veya de biçimini alır.

Doğru:

• Ali de geldi.
• Okan da geldi.
• Çocuk da bizi gördü.
• Öğretmen de durumu açıkladı.

Yanlış:

• Ali da geldi.
• Okan de geldi.

Bağlaç Olan “da, de” Hiçbir Zaman “ta, te” Olmaz

Bağlaç olan “da” ve “de”, kendisinden önceki kelimenin son harfi sert ünsüz olsa bile ta veya te biçiminde yazılmaz.

Yani bağlaç olan “da, de” ünsüz benzeşmesine uymaz.

Doğru:

Gidip de gelmemek var, gelip de görmemek var.

Yanlış:

Gidip te gelmemek var, gelip te görmemek var.

Başka örnekler:

Doğru: Çocuk da bizi gördü.
Yanlış: Çocuk ta bizi gördü.

Doğru: Kitap da masanın üzerindeydi.
Yanlış: Kitap ta masanın üzerindeydi.

Doğru: İş de düşündüğümüzden uzun sürdü.
Yanlış: İş te düşündüğümüzden uzun sürdü.

Doğru: Sınıf da bu kararı destekledi.
Yanlış: Sınıf ta bu kararı destekledi.

Bu kural, bağlaç olan “da” ve “de”yi bulunma durumu ekinden ayıran en önemli özelliklerden biridir.

Bağlaç Olan “da, de” ile Bulunma Durumu Eki Karıştırılmamalıdır

Türkçede bağlaç olan “da, de” dışında bir de bulunma durumu eki olan -da, -de vardır. Bu ek, bir varlığın nerede bulunduğunu veya bir işin nerede gerçekleştiğini bildirir.

Bulunma durumu eki kelimeye bitişik yazılır:

• evde
• okulda
• masada
• bahçede
• kitapta
• sokakta

Örnekler:

Çocuklar bahçede oynuyor.
Kitap masada duruyor.
Öğrenciler sınıfta bekliyor.
Buluşma okulda yapılacak.

Bu örneklerdeki ekler “nerede?” sorusuna cevap verdiği için bulunma durumu ekidir.

Bağlaç ile Ekin Karşılaştırılması

Ben de okulda kaldım.

Bu cümlede iki farklı kullanım vardır:

• de: Bağlaçtır ve ayrı yazılır.
• -da: Bulunma durumu ekidir ve “okul” kelimesine bitişik yazılır.

Cümlenin anlamı şöyledir:

Ben dahi okulda kaldım.

Başka bir örnek:

Ahmet de evdeydi.

Burada:

• Ahmet de: “Ahmet dahi” anlamındadır ve bağlaçtır.
• evde: “Nerede?” sorusuna cevap verir ve bulunma durumu ekidir.

Bağlaç Olan “da, de” Nasıl Ayırt Edilir?

Bağlaç ile eki ayırmak için birkaç yöntem kullanılabilir.

Cümleden Çıkarma Yöntemi

“Da” veya “de” cümleden çıkarıldığında cümle tamamen bozulmuyorsa bu kelime çoğunlukla bağlaçtır.

Mehmet de toplantıya katıldı.

“De” çıkarılır:

Mehmet toplantıya katıldı.

Cümle anlamlı kaldığı için “de” bağlaçtır.

Ancak bulunma durumu eki çıkarıldığında kelime ve cümle bozulur:

Mehmet toplantıda konuştu.

“-da” çıkarılırsa:

Mehmet toplantı konuştu.

Cümle bozulduğu için buradaki “-da” ektir ve bitişik yazılır.

“Bile” Kelimesini Getirme Yöntemi

“Da” veya “de” yerine “bile” getirilebiliyorsa bağlaçtır.

Çocuk da soruyu bildi.
Çocuk bile soruyu bildi.

Buradaki “da” bağlaçtır.

Ancak şu cümlede aynı değişiklik yapılamaz:

Çocuk okulda bekliyor.

Çocuk okul bile bekliyor.

Cümlenin anlamı bozulduğu için “okulda” kelimesindeki “-da” bağlaç değil, bulunma durumu ekidir.

“Nerede?” Sorusunu Sorma Yöntemi

“Da” veya “de” bulunan kelime “nerede?” sorusuna cevap veriyorsa bu yapı bulunma durumu ekidir ve bitişik yazılır.

Kitap nerede?
Masada.

Çocuk nerede?
Bahçede.

Öğrenciler nerede?
Sınıfta.

Bu örneklerde “-da, -de, -ta, -te” bulunma durumu ekidir.

Bulunma Durumu Eki “-ta, -te” Biçimine Dönüşebilir

Bağlaç olan “da, de” hiçbir zaman “ta, te” biçimine dönüşmez. Ancak bulunma durumu eki, sert ünsüzlerden sonra -ta veya -te olabilir.

Örnekler:

• kitapta
• sokakta
• sınıfta
• ağaçta
• işte
• parkta
• mutfakta

Örnek cümleler:

Kitap çanta­da duruyor.
Defter kitapta değil, masada duruyor.
Çocuklar parkta oynuyor.
Öğrenciler sınıfta bekliyor.

Bu fark önemlidir:

• Kitap da güzeldi. → Bağlaçtır, ayrı yazılır.
• Kitapta bazı yanlışlar vardı. → Ektir, bitişik yazılır.
• Çocuk da geldi. → Bağlaçtır.
• Çocukta yüksek ateş vardı. → Bulunma durumu ekidir.

“Ya da” Ayrı Yazılır

“Ya” sözüyle birlikte kullanılan da bağlacı her zaman ayrı yazılır.

Doğru yazım ya da biçimindedir.

Doğru:

• Çay ya da kahve içebilirsin.
• Bugün ya da yarın seni arayacağım.
• Otobüsle ya da trenle gidebiliriz.
• Kırmızı ya da mavi olanı seçebilirsin.

Yanlış:

• yada
• ya’da
• yata

“Ya da” ifadesi seçenekler arasında tercih bildirir ve “veya” anlamında kullanılır.

Çay ya da kahve ister misin?

Bu cümle şu şekilde de söylenebilir:

Çay veya kahve ister misin?

Bağlaç Olan “da, de” Kesme İşaretiyle Ayrılmaz

Bağlaç olan “da” ve “de”, özel isimlerden sonra gelse bile kesme işareti kullanılmadan ayrı yazılır.

Doğru:

• Ayşe de geldi.
• Ankara da bu karardan etkilendi.
• Mehmet de bizi aradı.
• Türkiye de toplantıya katıldı.

Yanlış:

• Ayşe’de geldi.
• Ankara’da bu karardan etkilendi.
• Mehmet’de bizi aradı.
• Türkiye’de toplantıya katıldı.

Ancak burada cümlenin anlamına dikkat edilmelidir. Çünkü kesme işareti kullanıldığında bağlaç yerine bulunma durumu eki ortaya çıkabilir.

“Ayşe de” ile “Ayşe’de” Arasındaki Fark

Ayşe de geldi.

Bu cümlede “de”, dahi, bile anlamındadır. Ayşe’nin de diğer kişiler gibi geldiği anlatılır.

Kitap Ayşe’de kaldı.

Bu cümlede “-de”, bulunma durumu ekidir. Kitabın Ayşe’nin yanında bulunduğunu anlatır. Özel ada getirilen ek kesme işaretiyle ayrılır.

“Ankara da” ile “Ankara’da” Arasındaki Fark

Ankara da bu kararı destekledi.

Buradaki “da” bağlaçtır. “Ankara dahi” anlamına gelir.

Toplantı Ankara’da yapılacak.

Buradaki “-da” bulunma durumu ekidir. Toplantının nerede yapılacağını bildirir.

Bu nedenle kesme işaretinin kullanılıp kullanılmaması cümlenin anlamını değiştirebilir.

Bağlaç Olan “da, de”nin Cümleye Kattığı Anlamlar

Bağlaç olan “da” ve “de” cümlede farklı anlam görevleriyle kullanılabilir.

Eşitlik ve Katılma Anlamı

Bir kişi veya varlığın başka kişilerle aynı durumda olduğunu anlatır.

Elif de yarışmaya katıldı.
Ben de seninle geliyorum.
Öğretmen de bu görüşü destekledi.

Ek Bilgi Anlamı

Cümleye ek bir unsur katar.

Kitabı aldı, defteri de çantasına koydu.
Pencereleri sildi, kapıları da temizledi.

Pekiştirme Anlamı

Bir eylemin uzun süre veya yoğun biçimde yapıldığını vurgulayabilir.

Konuşur da konuşur.
Ağlar da ağlar.
Bekledik de bekledik.
Yağmur yağdı da yağdı.

Karşıtlık veya Sonuç Anlamı

Bazı cümlelerde karşıtlık veya beklenmeyen sonuç anlamı oluşturabilir.

Çok çalıştı da başarılı olamadı.
Seni aradım da ulaşamadım.
Gitmek istedi de vakit bulamadı.

Bu kullanımlarda “da, de” yine ayrı yazılır.

Soru Ekiyle Birlikte Kullanımı

Bağlaç olan “da, de”, soru eki “mi” ile birlikte kullanılabilir. Her ikisi de ayrı yazılır.

Doğru:

• Sen de mi geliyorsun?
• O da mı toplantıya katılacak?
• Kitabı sen de mi okudun?
• Buraya onlar da mı gelecek?

Yanlış:

• Sende mi geliyorsun?
• Odamı toplantıya katılacak?
• Sen demi geliyorsun?

Burada üç farklı yazım kuralına dikkat edilmelidir:

• “sen” ayrı,
• bağlaç olan “de” ayrı,
• soru eki “mi” ayrı yazılır.

Doğru yazım: Sen de mi geliyorsun?

Sık Yapılan Yazım Yanlışları

Bağlacı Kelimeye Bitişik Yazmak

Yanlış: Bende sizinle geliyorum.
Doğru: Ben de sizinle geliyorum.

“Bende” kelimesi bitişik yazıldığında “benim üzerimde veya yanımda” anlamına gelir:

Anahtar bende.

Bu nedenle iki kullanımın anlamı farklıdır:

• Ben de geliyorum. → Ben dahi geliyorum.
• Anahtar bende. → Anahtar benim yanımda.

“Sen de” ile “Sende”yi Karıştırmak

Sen de bizimle gel.

Burada “de” bağlaçtır.

Bu özellik sende de var.

İlk “sende” bulunma anlamı taşır ve bitişik yazılır. İkinci “de” ise bağlaçtır ve ayrı yazılır.

“Biz de” ile “Bizde”yi Karıştırmak

Biz de toplantıya katılacağız.

Bu cümlede “de” bağlaçtır.

Bu ürün bizde bulunuyor.

Bu cümlede “-de” bulunma durumu ekidir.

“Ev de” ile “Evde”yi Karıştırmak

Ev de oldukça büyüktü.

Burada evin de başka şeyler gibi büyük olduğu anlatılır. “De” bağlaçtır.

Çocuklar evde bekliyor.

Burada bulunulan yer anlatılır. “-de” ektir.

Bağlacı “ta, te” Biçiminde Yazmak

Yanlış: Kitap ta çok güzeldi.
Doğru: Kitap da çok güzeldi.

Yanlış: Çocuk ta bizimle geldi.
Doğru: Çocuk da bizimle geldi.

Yanlış: Git te biraz dinlen.
Doğru: Git de biraz dinlen.

Kesme İşareti Kullanmak

Yanlış: Fatma’da bizimle gelecek.
Doğru: Fatma da bizimle gelecek.

Yanlış: Kitabın kapağına’da dikkat et.
Doğru: Kitabın kapağına da dikkat et.

Doğru ve Yanlış Yazım Örnekleri

Bağlaç Olan “da, de” ile İlgili Temel Kurallar

Bağlaç olan “da” ve “de”nin yazılışıyla ilgili temel kurallar şunlardır:

Bağlaç olan “da, de” her zaman ayrı yazılır:

• Ben de geliyorum.
• Ali de bizi aradı.
• Kitabı da yanına aldı.

Kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre “da” veya “de” olur:

• Okan da geldi.
• Ece de geldi.

Hiçbir zaman “ta, te” biçiminde yazılmaz:

• kitap da
• çocuk da
• git de
• iş de

Özel isimlerden kesme işaretiyle ayrılmaz:

• Ayşe de geldi.
• Ankara da etkilendi.
• Mehmet de biliyor.

“Ya da” her zaman ayrı yazılır:

• çay ya da kahve
• bugün ya da yarın

Cümleden çıkarıldığında cümlenin temel yapısı bozulmuyorsa genellikle bağlaçtır:

• Ben de geldim.
• Ben geldim.

Yer veya bulunma anlamı veren “-da, -de” ise kelimeye bitişik yazılır:

• evde
• okulda
• masada
• sınıfta

Bağlaç olan “da, de”yi doğru yazmak için en kolay yöntem, yerine “dahi” veya “bile” kelimesini getirmektir. Bu kelimeler cümleye uyuyorsa “da, de” bağlaçtır ve ayrı yazılır.